पिंपरी-चिंचवड,दि.०३ ऑक्टोबर २०२६( प्रजेचा विकास ऑनलाईन न्यूज)- लेखक: विकास कडलक (संपादक, मो. ९९७०२८०४४३):- नागपूरच्या ऐतिहासिक दीक्षाभूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी घेतलेल्या आणि दिलेल्या अभूतपूर्व धम्मदीक्षेला आता ७० वर्षे पूर्ण होत आहेत. सात दशकं हा काळ कोणत्याही सामाजिक क्रांतीच्या मूल्यमापनासाठी पुरेसा असतो. पत्रकारितेच्या मागच्या दोन दशकांच्या प्रवासात मी अनेक सत्तांतरे पाहिली, अनेक आंदोलनांचे भरते-ओहोटी अनुभवले आणि शब्दांचे खेळ करून जनतेला भुलवणारे सोयीस्कर राजकारणही जवळून पाहिले. आज भारताने आर्थिक, तांत्रिक आणि राजकीय क्षेत्रात मोठी झेप घेतली असली, तरी एक पत्रकार म्हणून माझे काळीज चर्रर्र होते, जेव्हा हा प्रश्न आजही तितकाच जिवंत दिसतो—”आजच्या आधुनिक काळातही बाबासाहेबांच्या २२ प्रतिज्ञांची गरज का आहे?” या प्रश्नाचे उत्तर शोधणे म्हणजेच आंबेडकरवादी चळवळीचा गाभा समजून घेणे आहे. कारण जोपर्यंत या जगात, या देशात आणि शोषितांच्या काळजात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे नाव राहील, तोपर्यंत या २२ प्रतिज्ञांचे अस्तित्व आणि त्यांचे महत्त्व अढळ राहील. या दोन्ही गोष्टी एकमेकांपासून वेगळ्या करताच येणार नाहीत!
२२ प्रतिज्ञांची गरज आज ७० वर्षांनंतरही का आहे, याचे साधे आणि जळजळीत उत्तर म्हणजे—ज्या विषमतेविरुद्ध बाबासाहेबांनी बंड पुकारले, ती विषमता आजही पूर्णपणे नष्ट झालेली नाही. जात आजही माणसाचा पिच्छा सोडायला तयार नाही. ज्या समाजाने मैलोन्मैल पाण्यासाठी हुंदके दिले, ज्यांच्या गळ्यात मडकी आणि पाठीवर झाडू बांधून मानवी अस्तित्वाचा विटाळ केला गेला, त्या समाजाला जेव्हा बाबासाहेबांनी उभे केले, तेव्हा त्यांना माहिती होते की जुन्या विषमतेचे विषाणू सहजासहजी मरणार नाहीत. आज आयटी पार्कमध्ये काम करणारा तरुणही लग्नाच्या पत्रिकेत जात शोधतोय; सुशिक्षित लोकही घरातल्या गुप्त कोपऱ्यात जुन्याच अंधश्रद्धांचे आणि कर्मकांडांचे गाठोडे जतन करून बसलेत. अशा काळात, २२ प्रतिज्ञा या केवळ धार्मिक शपथा राहत नाहीत, तर त्या मानवी मेंदूला लागलेली विषमतेची वाळवी उपसून टाकणारे वैचारिक ‘सर्जिकल स्ट्राईक’ आहेत. या प्रतिज्ञा शोषितांना दररोज जुन्या दलदलीत परत जाण्यापासून रोखणारे एक संरक्षक कवच आहेत.
परंतु, आजच्या काळात एक अतिशय चिंताजनक, क्लेशदायक आणि भीतीदायक प्रवाह पाहायला मिळत आहे. काही तथाकथित पुरोगामी, स्वतःला सुशिक्षित म्हणवून घेणारे नवबौद्ध किंवा सोयीस्कर राजकारण करणाऱ्या घटकांकडून बौद्ध धम्माच्या कार्यक्रमांमधून किंवा धम्मदीक्षेच्या सोहळ्यांमधून २२ प्रतिज्ञांना पद्धतशीरपणे डावलण्याचे, बाजूला सारण्याचे किंवा गाळण्याचे प्रयत्न होताना दिसतात. २२ प्रतिज्ञांमधील धारदार आणि स्पष्ट भाषेची भीती वाटणारे लोक या प्रतिज्ञा गाळून केवळ एक उपचार म्हणून धम्मदीक्षा साजरी करू पाहत आहेत. पण पत्रकारितेच्या अनुभवातून आलेल्या सर्व ताकदीनिशी अशा लोकांना हे ठणकावून सांगण्याची गरज आहे की, जो कोणी एखाद्या धम्मदीक्षेच्या किंवा धर्मांतराच्या कार्यक्रमात २२ प्रतिज्ञांना डावलतो, तो थेट बाबासाहेबांच्या मूळ विचारांशी आणि धम्मक्रांतीच्या आत्म्याशी द्रोह करत असतो. २२ प्रतिज्ञांना डावलणे म्हणजे धम्मक्रांतीच्या गर्भावर केलेला प्राणघातक हल्ला आहे!
बाबासाहेबांनी बौद्ध धम्माचा स्वीकार करताना अतिशय विचारपूर्वक या प्रतिज्ञांची रचना केली होती. त्यांना माहिती होते की, जुन्या धारणांचा आणि चिखलाचा पूर्णपणे उच्छेद केल्याशिवाय नव्या विवेकवादी विचारांची पेरणी होऊच शकत नाही. मग आज कोणत्या राजकारणाला किंवा कोणत्या उच्चवर्णीय मानसिकतेला खूश करण्यासाठी या प्रतिज्ञांना कात्री लावली जात आहे? २२ प्रतिज्ञांमधील धारदार भाषा ज्यांना बोचते, त्यांनी समजून घ्यावे की, कॅन्सर झालेल्या जखमेवर सुवासिक तेल लावून इलाज होत नाही, तिथे शस्त्रक्रियाच करावी लागते. बाबासाहेबांनी तीच वैचारिक शस्त्रक्रिया केली होती. त्यामुळे २२ प्रतिज्ञांशिवाय होणारे कोणतेही धर्मांतर किंवा धम्मदीक्षा हा केवळ एक पोकळ देखावा आणि आत्म्याशिवाय असलेले प्रेत ठरेल. बाबासाहेबांचे नाव घेणे आणि त्यांच्या २२ प्रतिज्ञांना सोयीस्करपणे बाजूला ठेवणे, हा दांभिकपणाचा कळस आहे. बाबासाहेबांचा विचार हा तडजोडीचा बाजार नाही, तो एक धगधगता अंगार आहे.
धर्मांतराच्या या ७० व्या वर्षात पदार्पण करताना, आंबेडकरवादी चळवळीसमोरील खरे आणि सर्वात मोठे आव्हान हेच आहे की, या प्रतिज्ञांचा संकोच करू पाहणाऱ्या आणि मंचावरून त्यांना डावलणाऱ्या प्रवृत्तींवर कडक सामाजिक बहिष्कार टाकला पाहिजे. २२ प्रतिज्ञा या कोणत्याही राजकीय किंवा सामाजिक तडजोडीच्या पलीकडे आहेत. त्या बाबासाहेबांच्या विचारांचे जिवंत प्रतीक आहेत. जोपर्यंत बाबासाहेबांचे नाव या जगात सूर्यासारखे तळपत राहील, तोपर्यंत त्यांनी दिलेला हा २२ प्रतिज्ञांचा वैचारिक वारसा शोषितांच्या हक्कांचा जाहीरनामा म्हणून जिवंतच राहील. या ऐतिहासिक टप्प्यावर या प्रतिज्ञांचा उच्चार अधिक गर्जनेने, अधिक स्वाभिमानाने आणि कोणतीही भीती न बाळगता करणे, हीच बाबासाहेबांना आणि त्यांच्या धम्मक्रांतीला दिलेली खरी मानवंदना ठरेल!
